Khi nền giáo dục hiện đại chỉ tập trung nhồi nhét kiến thức và kỹ năng mà bỏ qua việc bồi dưỡng đức hạnh, chúng ta đang tạo ra một thế hệ chỉ có “đầu” và “bụng”, mà cuối cùng sẽ dẫn đến sự tự hủy diệt – hay chính là sự "triệt tiêu con người" từ bên trong.

Trong thế giới ngày nay, giáo dục là một phần không thể tách rời với sự phát triển của con người và xã hội. Tuy nhiên, những phương pháp giáo dục hiện đại đang vô tình làm người học hiểu sai về những giá trị đạo đức và cảm xúc truyền thống. Cuốn sách “Triệt tiêu Con Người” của C.S. Lewis, dù đã ra đời từ một thế kỷ trước, vẫn là hồi chuông cảnh tỉnh đanh thép, buộc chúng ta phải nhìn nhận lại cội nguồn của căn tính và giá trị cốt lõi của con người.

Được biết đến như “cha đẻ” của “Biên niên sử Narnia” lừng lẫy, C. S. Lewis là một trong những trí tuệ lớn nhất của thế kỷ 20, kiêm giáo sư văn học tại các trường đại học tên tuổi như Oxford và Cambridge. Cuốn sách “Triệt tiêu Con Người” là tập hợp ba bài giảng về giáo dục được đúc kết từ những chiêm nghiệm của ông sau khi xem qua một cuốn sách bài tập ngữ pháp ở bậc Trung học chứa đựng những tư duy sai lệch về cảm xúc con người.

Đánh mất những giá trị khách quan

C. S. Lewis phê phán gay gắt xu hướng “chủ quan hóa” đạo đức trong giáo dục, nơi các giá trị tinh thần bị đánh đồng với cảm xúc cá nhân chứ không phải thực tại khách quan. Khi một học sinh gọi thác nước là hùng vĩ, em không còn được dạy để công nhận một vẻ đẹp với lòng tôn kính, mà chỉ đang báo cáo về trạng thái tâm lý của chính mình. C. S. Lewis lo ngại rằng khi những khái niệm “thiện” hay “ác” bị đánh giá một cách tương đối, nền giáo dục hiện đại đang vô tình tước đi khả năng nhận diện chân lý của học trò, biến thế giới thành một tập hợp của những giá trị trống rỗng và tầm thường.

Sâu xa hơn, sự chủ quan hóa này chính là thứ tách rời con người khỏi Đạo – hệ thống giá trị khách quan chung của mọi nền văn minh. C. S. Lewis lập luận rằng nếu không thừa nhận một trật tự đạo đức hiển nhiên và tuyệt đối, con người sẽ không còn bất kỳ cơ sở nào để đưa ra phán đoán, bởi thước đo không độc lập với vật được đo thì không thể đo lường gì cả. Nhà giáo dục hiện đại nhân danh tư duy phê bình để dạy học sinh cách nhìn xuyên thấu các giá trị truyền thống như những ảo tưởng cảm tính. Kết quả là chúng ta tạo ra một thế hệ đứng ngoài những giá trị truyền thống của loài người và mất đi khả năng cảm thụ những điều thực sự cao quý hay nhân văn.

Triệt tiêu con người | C. S. Lewis

Thế giới hoàn hảo không còn con người

Hệ quả đáng sợ nhất của lối tư duy này là sự ra đời của những con người không lồng ngực. C. S. Lewis ví trí tuệ là “đầu”, bản năng là “bụng”, và “lồng ngực” chính là nhịp cầu nối liền hai thái cực này. Lồng ngực là nơi ngự trị của lòng cao thượng, của những tình cảm được rèn luyện bởi thói quen và lý trí để trở thành những tình cảm bền vững. Thiếu đi yếu tố trung gian này, con người sẽ trở thành những thực thể thuần tinh thần chỉ biết đến các tam đoạn luận khô khan, hoặc trở thành thuần thú vật bị chi phối bởi các dục vọng thấp kém. Chính những cảm xúc có thứ bậc được bồi đắp từ giáo dục mới là sĩ quan liên lạc giúp lý trí thực thi quyền năng cai quản các bản năng đơn thuần.

Vậy nên, nếu nền giáo dục hiện đại chỉ tập trung nhồi nhét kiến thức và kỹ năng mà bỏ qua việc bồi dưỡng đức hạnh, chúng ta sẽ tạo ra một thế hệ chỉ có “đầu” và “bụng”, mà cuối cùng sẽ dẫn đến sự tự hủy diệt – hay chính là sự triệt tiêu con người từ bên trong. Giai đoạn cuối cùng của tiến hoá là khi chúng ta đạt tới khả năng kiểm soát hoàn toàn chính mình đến mức không còn quan tâm đến các giá trị khách quan như lòng nhân từ hay nghĩa vụ. Thế giới hoàn hảo ấy thực chất không còn tồn tại con người nữa, mà chỉ là những tạo vật đã được “nhào nặn” và biến đổi để thích nghi với khát khao chinh phục tự nhiên của loài người.

Mang sức nặng trong tư duy giáo dục và cả trong cách chúng ta nhìn nhận về sự tồn tại và phát triển của loài người, cuốn sách của C. S. Lewis là tác phẩm vượt thời gian nhắc nhở người đọc về sứ mệnh của giáo dục - không phải tạo ra những cỗ máy thông minh, mà là nuôi dưỡng những trái tim biết rung động và những giá trị nhân bản cốt lõi. Đọc lại “Triệt tiêu Con Người” trong thời đại AI ngày nay giúp người đọc tự chiêm nghiệm về tương lai, đồng thời khẳng định những giá trị nhân văn cốt lõi là cội nguồn duy nhất để bảo vệ nhân tính trước nguy cơ lệ thuộc hoàn toàn vào thuật toán vô hồn.