“Triệt tiêu Con Người” (The Abolition of Man) tập hợp ba bài giảng về giáo dục mà Clive Staples Lewis đã trình bày trong ba đêm tại Đại học Durham, nói lên thân phận con người và những dự cảm về tương lai.

Bài đầu tiên có tựa đề “Người không có ngực”, bài thứ hai là “Đạo” và bài thứ ba là “Triệt tiêu Con Người”. Bên cạnh đó, quyển sách còn có một bài viết ngắn tóm tắt lại toàn bộ quan điểm của “Triệt tiêu Con Người” và mở rộng thông điệp để liên hệ đến đức tin Kitô giáo.

Xuất phát điểm của phần đầu tiên là một quyển sách ngữ pháp tiếng Anh ở bậc trung học mà Lewis cho là đã tiêm nhiễm vào đầu óc ngây thơ của học sinh những lý thuyết không thể chấp nhận về cảm xúc. Với ông, những ý tưởng ẩn chứa trong đó sẽ phá hủy nền tảng giáo dục tốt đẹp xưa cũ, hủy hoại nền văn minh khi tìm cách tách rời cảm xúc ra khỏi thực tại và giáng cấp cảm xúc.

Ông cảnh tỉnh: “Các cậu bé cứ nghĩ rằng chúng đang ‘làm bài tập tiếng Anh’, không hề hay biết những bài tập ấy sẽ có ảnh hưởng sâu đậm lên cả đạo đức, thần học, và chính trị. Họ không đặt vào đầu đứa trẻ một lý thuyết, mà chỉ là một giả định, và đến mười năm sau, khi nguồn gốc đã bị lãng quên và nó chỉ còn hiện diện trong vô thức, giả định ấy sẽ khiến cậu học trò chọn một phe trong cuộc xung đột mà cậu thậm chí còn chưa bao giờ nhận ra đó là một cuộc xung đột”.

Lewis nói rằng phần ngực là nơi ngự trị của lòng cao thượng, của tình cảm, cảm xúc. Bộ ngực là sĩ quan liên lạc không thể thiếu giữa cái đầu đại diện cho lý tính và cái bụng đại diện cho bản năng. Cái đầu cai trị cái bụng thông qua phần ngực.

Và hệ quả của lối giáo dục mới, coi thường cảm xúc là tạo ra những người không có ngực: “Bằng một kiểu cách đơn giản đến rùng rợn, chúng ta tháo bỏ bộ phận rồi yêu cầu cỗ máy phải hoạt động. Chúng ta tạo ra những người không có ngực, rồi lại mong muốn họ trở thành những con người đức hạnh và dám dấn thân. Chúng ta cười nhạo danh dự, rồi lại kinh ngạc khi phát hiện những kẻ phản bội ở ngay trong hàng ngũ. Chúng ta thiến con vật rồi cầu chúc chúng sinh đẻ cho thật dồi dào và đông đúc”.

Ở phần hai, Lewis chứng minh rằng dù những người đổi mới muốn vạch trần các giá trị là cảm tính, muốn đả phá cái cũ đến đâu đi nữa, thì họ vẫn phải thừa nhận rằng có một số giá trị là hiển nhiên đúng, làm nền tảng cho tất cả những giá trị khác, những giá trị đó không cần phải chứng minh.

Nếu không có chúng làm cơ sở cho một hệ thống giá trị, xã hội sẽ sụp đổ. Và Lewis gọi đó là Đạo, là con đường, là luật tự nhiên, đạo đức truyền thống. Đó là “cội nguồn duy nhất của mọi phán đoán giá trị. Chối bỏ nó là ta chối bỏ mọi giá trị khác… Sự nổi dậy của những hệ tư tưởng mới chống lại Đạo là sự nổi dậy của một cành cây chống lại cả cái cây”.

Từ chỗ đề cao nền đạo đức truyền thống và phê bình nền đạo đức đổi mới, Lewis lên án sự ngạo mạn của con người khi bước ra ngoài Đạo, chống lại tự nhiên, tự quyết định loài người sẽ trở thành thế nào thông qua thuyết ưu sinh. Ông cho rằng đó là điểm dẫn đến sự triệt tiêu Con Người, đây cũng là chủ đề của phần ba.

Đã hơn 80 năm trôi qua kể từ khi Lewis trình bày các bài giảng trong “Triệt tiêu Con Người” và hiện thực của thế giới ngày càng chứng minh tính tiên tri của những triết lý mà ông đề ra ở đó. Thời đại AI, bên cạnh những tiến bộ và tiện ích của nó, đã gây cho con người nhiều mối lo và nỗi hoang mang không kém gì thời Cách mạng công nghiệp. Chính sách ưu sinh và việc nhào nặn đầu óc con người đâu chỉ xuất hiện ở nước Đức dưới thời Hitler.

Ở đây, khả năng phóng chiếu về tương lai của một nhà văn đại tài trong thể loại giả tưởng đã giúp Lewis hình dung về một thế giới nơi con người thật sự làm chủ vận mệnh của mình.

Khi đó, “không hề có và cũng không thể có bất kỳ sự gia tăng đơn giản nào về sức mạnh của Con Người. Mỗi sức mạnh mới mà con người đạt được cũng chính là thứ sức mạnh mà con người phải gánh chịu thêm... Trong mỗi chiến thắng, ngoài việc là vị đại tướng thắng trận, con người cũng chính là gã tù binh lê bước theo sau cỗ xe khải hoàn… Cuộc chinh phục cuối cùng của Con Người hóa ra lại chính là sự triệt tiêu Loài Người”.

Đó là tương lai mà chúng ta mong muốn khi phát động công cuộc chinh phục tự nhiên chăng? Với kết cục đó, ai mới là kẻ chiến thắng?

Clive Staples Lewis (1898 - 1963) là nhà văn, học giả văn chương người Anh và cũng là một nhà thần học Anh giáo. Ông giảng dạy văn học Anh tại Magdalen College, Oxford và Magdalene College, Cambridge.

Lewis được rửa tội tại Giáo hội Ireland, nhưng đã xa rời đức tin khi còn thiếu niên. Lewis trở lại Anh giáo ở tuổi 32, nhờ ảnh hưởng của người bạn thân J. R. R. Tolkien (tác giả của The Lord of the Rings) và những người bạn khác. Đức tin của Lewis đã ảnh hưởng sâu sắc đến công việc của ông, và các chương trình phát thanh thời chiến về chủ đề Kitô giáo đã mang lại cho ông sự hoan nghênh rộng rãi.

Lewis viết hơn 30 tác phẩm, được dịch ra hơn 30 ngôn ngữ và bán được hàng triệu bản. Tác phẩm nổi tiếng nhất trong số đó là tiểu thuyết The Chronicles of Narnia (Biên niên sử Narnia). Nhưng ông cũng được biết đến những tác phẩm phi hư cấu về thần học được các học giả Kitô giáo từ nhiều giáo phái trích dẫn rộng rãi, bao gồm The Abolition of Man, The Problem of Pain, Mere Christianity, Miracles...