Bạn đã bao giờ gặp một người sếp hay đồng nghiệp rất tự tin, nói năng cuốn hút, tỏ ra có năng lực, nhưng rồi dần lộ ra là người thích thao túng và lợi dụng người khác cho mục đích riêng?

“Khi rắn khoác áo doanh nhân” (tựa gốc: Snakes in Suits) của hai tác giả: tiến sĩ Paul Babiak và tiến sĩ Robert D. Hare phác họa chân dung những người như vậy. Cuốn sách giống một cẩm nang dành cho những ai từng trở thành mục tiêu của người có đặc điểm thái nhân cách trong môi trường công sở, để hiểu thái nhân cách là gì, nhận diện các bước thao túng, tìm cách thoát khỏi ảnh hưởng của họ và lấy lại thế chủ động trong công việc lẫn cuộc sống.

Cuốn sách mở đầu như một vở kịch với sự xuất hiện của Dave, nhân viên mới tại một công ty công nghệ lớn, khéo ăn nói và đầy sức hút. Từ sếp trực tiếp đến đồng nghiệp, nhiều người nhanh chóng bị chinh phục bởi vẻ tự tin, dí dỏm và năng lực mà anh ta thể hiện. Nhưng ẩn sau vẻ ngoài lịch lãm ấy lại là một kẻ thao túng bậc thầy, một người “bên trong mục ruỗng, bên ngoài bảnh bao”. Rồi một Dave khác hiện ra. Anh ta nói dối, chia rẽ, nhận công về mình và tìm người khác gánh lỗi.

Quả thật, như trường hợp của Dave cho thấy, kẻ thái nhân cách có thể len lỏi vào một doanh nghiệp mà không bị phát hiện suốt một thời gian dài. Trong thời gian đó, họ có thể tích lũy ngày càng nhiều quyền lực và gây ra những thiệt hại đáng kể cho tổ chức.

Theo các tác giả, những kẻ thái nhân cách thường không tìm đến các công ty nhỏ, được kiểm soát chặt chẽ như một tiệm bánh gia đình. Họ cũng không thích những công ty quan liêu, cứng nhắc, có cấu trúc quá chặt, mà thường hướng đến các doanh nghiệp đang trong quá trình cải tổ, đổi mới. Môi trường hỗn loạn, tranh tối tranh sáng mới là nơi lý tưởng cho một kẻ thái nhân cách.

Họ cũng thường tránh những công việc đòi hỏi sự đều đặn và tuân thủ quy trình. Họ thiếu đạo đức nghề nghiệp và không mấy hứng thú với việc cần mẫn làm việc để đổi lấy một mức lương tương xứng. “So với người bình thường, người mắc chứng thái nhân cách thường thiếu lương tâm và không có khả năng trải nghiệm sự đồng cảm, cảm giác tội lỗi hay trung thành với bất kỳ ai, trừ bản thân họ.”

Cuốn sách giúp người đọc nhận diện những dấu hiệu của thái nhân cách trong môi trường công sở, chẳng hạn như một hồ sơ năng lực tốt đến mức khó tin, xu hướng gây chia rẽ giữa các đồng nghiệp và tài đổ lỗi cho người khác. Nhận ra những dấu hiệu này là bước đầu tiên để chúng ta tự bảo vệ mình.

Kết hợp nghiên cứu tâm lý với các trường hợp thực tế, hai tác giả chỉ ra những thủ đoạn mà kẻ thái nhân cách thường sử dụng, đồng thời gợi ý cách nhận biết và tự bảo vệ mình. “Cách phòng ngừa tốt nhất là hãy tỉnh táo và nhạy cảm với quá trình gắn kết thái nhân cách. Hãy cảnh giác và đừng vội vàng tin câu chuyện mà người khác kể, vì một mối quan hệ bền vững sẽ cần thời gian để phát triển và chín muồi: hãy áp dụng tư duy phản biện và đánh giá thật cẩn thận. Nếu cảm thấy đối phương lý tưởng đến mức không thể có thật, hãy thử chứng minh điều ngược lại.”

Qua những trường hợp như Dave hay Chó Điên, cuốn sách cho thấy cái giá mà một tổ chức có thể phải trả khi những hành vi thao túng kéo dài: tinh thần đội nhóm sa sút, lòng tin rạn vỡ, thậm chí dẫn đến tổn thất tài chính. Những câu chuyện này vừa là lời cảnh báo, vừa giúp người đọc nhận ra sớm cách mà những hành vi ấy hình thành và lan rộng trong công sở.

Phần cuối cuốn sách đưa ra những lời khuyên thiết thực cho cả cá nhân lẫn người lãnh đạo. Với cá nhân, các tác giả khuyên nên giữ vững phong độ làm việc, giữ khoảng cách về cảm xúc, ghi lại những tương tác quan trọng với kẻ thái nhân cách và tìm người đáng tin cậy có thể hỗ trợ khi cần báo cáo sự việc với công ty.

Với tổ chức, cần xây dựng quy trình minh bạch, kiểm tra kỹ lý lịch và thông tin ứng viên để hạn chế nguy cơ tuyển nhầm những người có đặc điểm thái nhân cách, nhất là vào các vị trí chủ chốt.

Nói về cuốn sách, Trung sĩ Matt Logan - tiến sĩ, nhà tâm lý học tội phạm và điều tra, thuộc Cảnh sát Hoàng gia Canada - nhận xét: “Chỉ một phần nhỏ những kẻ thái nhân cách ở trong tù. Phần còn lại đang hoành hành trong nhiều môi trường đầy rẫy con mồi của xã hội, bao gồm các tổ chức kinh doanh, tôn giáo, chính trị và xã hội, cũng như trên Internet. Khi rắn khoác áo doanh nhân sẽ vạch trần lớp mặt nạ của kẻ thái nhân cách, trang bị cho độc giả những kiến thức và hiểu biết thấu suốt. Đây là quyển sách mà những người làm trong hệ thống tư pháp hình sự cần phải đọc, nó sẽ tác động nhiều đến các cuộc điều tra tội phạm kinh tế trên thế giới.”

* Về tác giả:

Tiến sĩ Paul Babiak là một nhà tâm lý học nghề nghiệp - tổ chức. Ông có nhiều bài viết đăng trên các báo, tạp chí kinh doanh, xuất hiện trong các bộ phim tài liệu, chương trình radio, TV. Paul Babiak cũng là phó chủ tịch của Aftermath: Surviving Psychopathy Foundation, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên cung cấp thông tin và hỗ trợ các nạn nhân của chứng thái nhân cách.

Tiến sĩ Robert D. Hare đã viết tác phẩm kinh điển Without Conscience và xây dựng công cụ chuẩn để chẩn đoán chứng thái nhân cách. Ông là giáo sư danh dự ngành tâm lý học tại Đại học British Columbia, đồng thời là chủ tịch của Darkstone Research Group, một công ty nghiên cứu và tư vấn pháp y. Ông đã giành được nhiều giải thưởng trong sự nghiệp nghiên cứu của mình, tham gia giảng dạy về chứng thái nhân cách và phụ trách tham vấn cho nhiều tổ chức hành pháp, bao gồm FBI.