Trong thời đại công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, nhiều người thường lo lắng về một ngày AI sẽ có thể thay thế con người. Thực tế, điều đó chỉ có thể xảy ra khi con người ứng dụng công nghệ một cách bừa bãi, thiếu trách nhiệm và không hiểu thấu bản chất của các thuật toán.

Tại Mỹ, một hệ thống AI đã gặp vấn đề khi ước tính tình trạng sức khoẻ của một bệnh nhân 85 tuổi. Mặc dù bệnh nhân vẫn chưa khoẻ lại, đánh giá sai lầm của thuật toán đã khiến bà bị cắt các khoản bảo hiểm y tế. Đây chỉ là một trong hàng loạt trường hợp thực tế được Arvind Narayanan và Sayash Kapoor mổ xẻ trong “AI - Lợi và Hại”, chỉ ra thực trạng rằng chúng ta đang lệ thuộc quá mức vào AI trong khi năng lực thực tế của các thuật toán vẫn còn đầy rẫy những hạn chế.

Giải mã những trò bịp công nghệ dưới vỏ bọc hào nhoáng

Để công chúng không bị lạc lối giữa ma trận thông tin, các tác giả đã phân loại AI thành ba nhóm công cụ chính: AI tạo sinh với khả năng tạo ra nội dung từ gợi ý của người dùng, AI dự đoán có thể phân tích dữ liệu để dự báo tương lai và AI kiểm duyệt nội dung được ứng dụng trên các nền tảng mạng xã hội. Cuốn sách “AI - Lợi và Hại” không phủ nhận những tiềm năng của trí tuệ nhân tạo, nhưng đồng thời cũng dũng cảm lật tẩy những trò bịp AI (AI snake oil) – những sản phẩm được giới truyền thông và các công ty công nghệ quảng cáo thổi phồng vượt xa khả năng thực tế.

Nghiêm trọng nhất phải kể đến nhóm AI dự đoán. Khác với AI tạo sinh mang tính hỗ trợ công việc, AI dự đoán đang được ứng dụng để đưa ra những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và tương lai của con người: từ việc tự động sàng lọc hồ sơ xin việc, đánh giá rủi ro tội phạm trong hệ thống tư pháp, đến việc quyết định ai được ưu tiên chăm sóc y tế. Tuy nhiên, cuốn sách chỉ ra rằng việc dự đoán hành vi con người vốn là một bài toán vô cùng phức tạp mà máy móc chưa thể giải quyết. Khi được trao quyền quyết định mà thiếu đi sự giám sát chặt chẽ, những thuật toán này có thể làm gia tăng thêm những bất công và phân biệt đối xử trong xã hội.

AI - Lợi và hại | Arvind Narayanan và Sayash Kapoor

Làm chủ công nghệ và định vị giá trị của bản thân

Thay vì lan truyền nỗi sợ hãi viển vông về những siêu robot có khả năng hủy diệt nhân loại như trong các bộ phim Hollywood, cuốn sách tập trung vạch trần những hệ lụy có thể xảy ra khi con người sử dụng công nghệ một cách bừa bãi. Nguy hiểm thực sự không nằm ở bản thân các dòng lệnh vô tri, mà nằm ở lòng tham, sự lười biếng trong tư duy và khuynh hướng đùn đẩy trách nhiệm của con người cho máy móc. Khi các nhà phát triển tận dụng dữ liệu một cách thiếu minh bạch và không màng đến các tiêu chuẩn đạo đức, AI sẽ trở thành một tấm gương phản chiếu, thậm chí khuếch đại những định kiến và bất công vốn đã cắm rễ sâu trong xã hội.

Chính vì vậy, trước khi giao phó bất kỳ nhiệm vụ nào cho AI, chúng ta cần thấu hiểu rạch ròi giới hạn của từng loại công cụ. Hãy ứng dụng chúng để tối ưu hóa hiệu suất chứ không phải để ỷ lại. Đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục, AI có thể giúp giáo viên soạn một giáo án hoàn chỉnh hay xử lý hàng núi hồ sơ, nhưng chỉ có người thầy thực thụ mới có thể rèn giũa nhân cách học sinh. Tương tự, chỉ có bác sĩ mới trao đi được sự thấu cảm để xoa dịu nỗi đau của người bệnh. Trí tuệ cảm xúc, sự phán đoán dựa trên đạo đức và tình người là những ranh giới thiêng liêng mà máy móc sẽ không bao giờ có thể chạm tới.
----
Cuốn sách “AI - Lợi và Hại” là hành trang thiết yếu cung cấp cho người đọc tư duy phản biện trước sự phát triển khó lường của công nghệ. Giải pháp bền vững không phải là tẩy chay AI, mà là thúc đẩy sự minh bạch, xây dựng nền tảng pháp lý, đồng thời nâng cao năng lực và học cách định vị giá trị bản thân trong thời đại số hoá.