Việt Bích dịch
Miệng mình có hôi mùi tỏi không? Tĩnh tâm đi! Chân mình sắp rụng ra rồi… Liệu mình có xỉu không ta? Cuộc đời này thật tuyệt… Tỉnh thức Không được để vụ này chìm. Bạn bè Tự nhiên buồn miệng quá… Lỡ mình muốn ói thì có thể dùng… Có con muỗi đậu trên tai mình Anh chàng đó dễ thương thật Bình yên Trong này có đủ oxy không? Thành tựu Thu nhập Phim ảnh Tôi Đây là bài hát nào nhỉ? ♪ Doo Doo Doo, Da Da Da, đó là mọi điều anh muốn nói, Doo Doo Doo… ♪ Tỉnh ngộ đi… Tập trung nè! Hãy hiện diện. Om… Một
Nhìn thấy sự điềm tĩnh và rạng rỡ trên khuôn mặt của Đức Phật, họ liền hỏi: “Ngài là Thượng đế phải không?”. Đức Phật trả lời: “Không”. “Ngài là một vị thần sao?” “Không.” “Vậy rốt cuộc Ngài là ai?” “Ta là người tỉnh thức.”
Tỉnh thức Một nhóm hát rong đang trên đường đến biểu diễn ở một hội chợ làng thì gặp một con sông. Họ tất bật chuẩn bị qua sông mà không biết là Đức Phật đang nằm gần đó, người gầy rạc và hầu như không còn chút sinh khí. Một ca sĩ trong đoàn trách người bạn đang chỉnh dây đàn: “Anh làm gì mà chỉnh tới chỉnh lui hoài vậy? Lúc thì anh lên dây căng đến mức dây đàn bị đứt, lúc thì anh xả dây lỏng đến mức tiếng đàn bị lạc tông. Chỉ khi nào chỉnh dây đàn ở mức vừa phải, anh mới có thể chơi được những bản nhạc du dương”. Những lời ấy tình cờ lọt vào tai Đức Phật. Ngài bỗng nhiên đạt đến trạng thái mà Thiền tông (Zen) gọi là Ngộ – khoảnh khắc nhận ra chân lý, tia sáng đầu tiên của sự tỉnh thức. Đức Phật tự nói với chính mình: “Ta đã quá cực đoan. Khi còn ở trong cung điện của vua cha, ta đã đắm chìm trong lối sống xa hoa đến mức gần như là sa đọa, còn bây giờ ta lại sống quá khổ hạnh, bỏ mặc cơ thể và tâm trí đến kiệt quệ”.
10 - MIND FULL TO MINDFUL Đức Phật nhận ra rằng đó không phải là con đường dẫn đến sự tỉnh thức, và rằng dù cuộc đời là bể khổ, ta vẫn phải sống với sự bình thản và lòng biết ơn. Bình thản mà sống một cuộc đời ý nghĩa và hạnh phúc là một nghệ thuật mà bất cứ ai cũng có thể học được. Về bản chất, đó chính là điều mà Thiền tông hướng đến: trạng thái tự do khỏi mọi ràng buộc và khuôn mẫu, để lòng được yên vui, để tâm thuận theo dòng chảy cuộc đời mà không cần lo lắng chuyện được mất. Cuộc sống là ở đây. Ngay bây giờ. Dù nói thì dễ hơn làm, nhưng bạn hoàn toàn có thể đạt đến trạng thái này. Nói ngắn gọn thì giác ngộ là đối mặt với mọi chuyện xảy đến trong cuộc đời mà không mất đi sự bình thản hay tĩnh lặng nội tâm. Cuộc sống và các cảm xúc của ta vốn không quá quan trọng như ta vẫn tưởng. Giác ngộ là khi ta đón nhận mọi chuyện một cách nhẹ nhàng (nhưng không xem nhẹ bất cứ điều gì), khi ta mỉm cười trước các biến động và vấn đề của cuộc sống. Ta thường quá tập trung vào bản thân, và chính điều đó là gốc rễ của hầu hết đau khổ. Khi tâm trí chứa đầy tạp niệm của chúng ta dần thông suốt nhờ chánh niệm và khả năng nhìn nhận vạn vật như chúng vốn vậy, một cảm giác bình yên sẽ tràn ngập trong tâm trí của chúng ta. Sẽ ra sao nếu chúng ta có thể buông bỏ những khuôn mẫu có sẵn trong đầu và có được một tâm trí bình thản, không vội vàng phán xét mọi thứ xung quanh? Dù khả năng đưa ra phán đoán một cách nhanh chóng của con người – vốn là kết quả của quá trình tiến hóa – giúp tâm trí hoạt động hiệu quả hơn bằng cách dựa vào
THIỀN GIỮA ĐỜI THƯỜNG - 11 các khuôn mẫu quen thuộc, nhưng khả năng đó cũng là nguyên nhân dẫn đến hầu hết những nỗi đau về cảm xúc và tinh thần. Mỗi khi có điều gì đó không phù hợp với những khuôn mẫu trong tâm trí, chúng ta phải rất vất vả mới có thể chấp nhận nó. Khác với những phương pháp thiền định đòi hỏi quá trình khổ luyện nghiêm ngặt để chế ngự tâm trí, trong Thiền tông, ta không cần phải truy cầu bất cứ mục tiêu cao siêu nào. Mọi thứ ta cần để hạnh phúc đều ở ngay đây. Ta không cần phải tập trung tâm trí hoặc rèn luyện khả năng tập trung tâm trí. Hành thiền không phải lúc nào cũng là ngồi yên trong một tư thế cứng nhắc. Nếu được thực hiện đúng cách, mọi việc ta làm trong cuộc sống – đi bộ, ăn uống hay rửa chén – đều có thể trở thành thiền. Cũng giống như một đứa trẻ sống vui vẻ, hay ít nhất là vô tư, trong từng khoảnh khắc, người hành thiền theo tinh thần của Thiền tông hướng đến việc tỉnh thức trước dòng chảy tự nhiên của cuộc sống và bản chất của vạn vật. Khi Đức Phật – người đầu tiên hành thiền theo tinh thần của Thiền tông – chuyên tâm thực hành thiền định trong sáu năm, Ngài đã có nhiều trải nghiệm khác nhau và đã thử qua rất nhiều con đường tâm linh dưới sự hướng dẫn của không ít bậc thầy. Ngài cũng từng thử lối tu khổ hạnh, đến mức có giai đoạn Ngài tuyệt thực nhiều ngày liền, chỉ sống nhờ vào chút sức lực còn lại trong thân thể. Nhưng rồi một hôm, khi tình cờ nghe được lời nói của người hát rong sắp qua sông, Đức Phật nhận ra rằng đó không phải là con đường phù hợp. Kể từ đó, Đức Phật quyết định chăm sóc bản thân thật chu đáo. Tử tế với bản thân và tìm kiếm chân lý là hai việc có thể
12 - MIND FULL TO MINDFUL được thực hiện đồng thời. Trong vài tháng sau đó, Ngài bắt đầu ăn uống đầy đủ. Cơ thể Ngài, trước đó hầu như chỉ còn da bọc xương, dần hồi phục lại năng lượng, sức sống và cả chút da thịt. Đến một hôm, khi đã mệt mỏi vì không đạt được bước tiến nào đáng kể, Đức Phật ngồi xuống dưới Cội Bồ Đề và tự hứa với lòng: “Ta sẽ không đứng dậy cho đến khi giác ngộ”. Sau khi đạt được sự giác ngộ mà Ngài tìm kiếm, Đức Phật đứng dậy. Dù tôi nói là “đạt được”, nhưng thật ra giác ngộ không phải thứ có thể giành lấy hay đạt được, mà là trạng thái mà bạn có thể trở thành. Nhiều người thường hiểu lầm rằng khi Đức Phật giác ngộ, điều kỳ diệu đã xảy ra: cơ thể Ngài biến đổi, phép màu xuất hiện, Ngài không còn là người phàm, cầu vồng hiện ra trên trời hay cánh hoa rơi lả tả quanh Ngài. Tôi không tin những chuyện đó. Thật ra, tôi tin là không có điều gì huyền bí xảy ra cả. Thay vào đó, tôi nghĩ là một thay đổi vô cùng sâu sắc và hữu ích đã xảy ra: Đức Phật có được một góc nhìn khác – một góc nhìn mới mẻ về cuộc đời, một hướng tiếp cận khác biệt về cách Ngài nên sống và giúp đỡ những người khác trong hành trình cuộc đời. Sau đây là một câu chuyện nổi tiếng mà tôi đã kể rất nhiều lần. Đức Phật đang đi bộ thì gặp hai vị ẩn sĩ. Họ hỏi Ngài: “Ngài là ai vậy? Chúng tôi nhìn thấy khuôn mặt Ngài tỏa ra một vầng hào quang kỳ lạ và cảm thấy bị thu hút về phía Ngài. Sức hút của Ngài thật mãnh liệt. Ngài là ai? Ngài là Thượng đế sao?”. Đức Phật đáp: “Không, ta không phải Thượng đế. Thượng đế không tồn tại”.
THIỀN GIỮA ĐỜI THƯỜNG - 13 “À, vậy Ngài là một đấng siêu phàm nào đó chăng?” “Không phải.” “Vậy chắc hẳn Ngài là một vị thần rồi. Nhìn tướng mạo và thần thái thoát tục của Ngài là biết.” “Không, ta không phải thần linh.” “Vậy Ngài là một vị thánh sao?” “Không, ta cũng không phải là thánh.” “Không thể nào như vậy”, hai ẩn sĩ cãi. “Ngài và chúng tôi quá khác biệt. Chắc chắn phải có lý do cho việc đó. Nhìn cả ba chúng ta mà xem. Chúng tôi không khác gì những trái xoài khô bị vứt bên vệ đường, còn Ngài thì rạng rỡ và đẹp đẽ. Vẻ đẹp từ nội tâm của Ngài đang tỏa ra khắp xung quanh Ngài.” Đức Phật điềm tĩnh trả lời, giọng Ngài êm ái như một dòng sông: “Ta chưa bao giờ nói là giữa ta và các ông không có gì khác biệt. Có một khác biệt rất nhỏ thôi: các ông đang ngủ, còn ta đang tỉnh thức. Các ông ngủ cả đời mình, còn ta nhận thức rõ từng giây phút trôi qua”. Nói xong, Đức Phật bước đi. Truyền thuyết kể rằng hai ẩn sĩ ấy đã gia nhập tăng đoàn và trở thành đệ tử của Đức Phật. Ngài đã yêu cầu họ cạo đầu và khoác áo cà sa. Từ Đức Phật (Buddha) trong tiếng Phạn có nghĩa là người đã tỉnh thức. Tuy nhiên, quyển sách này – ngoài vài chương đầu tiên – không nói về Đức Phật hay chuyện của Ngài, mà nói về bạn, về tôi và về câu chuyện của chúng ta. Đó là câu chuyện về cuộc đời và về tâm trí của chúng ta. Hãy cùng tôi bước qua hành trình này.
Sau khi giác ngộ, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni vẫn cầm bình bát và khoác áo cà sa đi khất thực. Rất nhiều người thắc mắc: “Tại sao Ngài không nghỉ ngơi và tận hưởng cuộc sống?”. Nhưng giác ngộ không phải là đích đến, mà là một trạng thái hiện hữu, một cách sống.1 1 Caplow et al., The Hidden Lamp, Wisdom Publications, 2013. (TG) (Tất cả các chú thích có ghi [TG] là của tác giả, các chú thích khác là của người dịch và ban biên tập.)
Mục lục Về tác giả 5 Tỉnh thức 9 Sống giác ngộ 15 Lần dạy thiền đầu tiên 23 Truyền thuyết về Bồ Đề Đạt Ma 33 Cuộc đời là một đóa hoa 41 BỐN HÌNH THỨC THIỀN ĐỊNH CỦA THIỀN TÔNG Tọa thiền 49 Diện bích 59 Trà đạo 67 Thiền hành 77 BỐN BÀI HỌC CỦA THIỀN TÔNG Bản chất của vạn vật 85 Cơn bão cuồng nộ 97 Ảo tưởng về đau khổ 105 Trí tuệ hoàn hảo 121
THIỀN GIỮA ĐỜI THƯỜNG - 231 BỐN KHÍA CẠNH CỦA THIỀN TÔNG Lắng nghe cơ thể 127 Thanh lọc cảm xúc 135 Cân nhắc lời nói 145 Xây dựng triết lý 151 BỐN ĐỨC TÍNH CỐT LÕI CỦA NGƯỜI HÀNH THIỀN Lòng trắc ẩn 161 Sự khiêm nhường 167 Tính kỷ luật 173 Sự bao dung 181 BỐN NGUYÊN TẮC CỦA THIỀN TÔNG Con đường của Thiền tông 189 Ngồi tĩnh tâm 193 Chăm sóc cơ thể 203 Học cách đối mặt với nỗi đau 213 Thực hành bất hại 221 Danh sách hình minh họa 228
RkJQdWJsaXNoZXIy