VÔ THƯỜNG SỐNG TRONG CÕI
The Big Questions of Life Suy ngẫm về những câu hỏi lớn của cuộc ời VÔ THƯỜNG SỐNG TRONG CÕI Việt Bích dịch NHÀ XUẤT BẢN DÂN TRÍ
I LUÂN HỒI
1 Làm thế nào để thoát khỏi đau khổ? Một hôm, cha tôi nói với tôi: “Hỡi Swami1, cuộc đời đã dạy cha rằng ai cũng phải một mình bước đi trên hành trình của riêng mình”. Khi ấy cha tôi đang mất bình tĩnh, thậm chí suy sụp, vì vừa trở thành nạn nhân của một cuộc gọi lừa đảo. Kẻ lừa đảo nói rằng thẻ ngân hàng của ông ấy đã bị khóa, rồi “hướng dẫn” ông ấy thực hiện một loạt thao tác. Chỉ trong vòng chưa đầy hai phút, hắn đã lấy được thông tin tài khoản và tiêu sạch tiền lương hưu cả tháng của cha mẹ tôi trên nhiều trang web khác nhau. Ngân hàng kết luận sự cố này là do cha tôi đã sơ suất tiết lộ mật khẩu giao dịch nên không thể hỗ trợ. Cảnh sát cũng đành bó tay vì cuộc gọi xuất phát từ một bang khác ở Ấn Độ. Nhìn rộng ra thì việc mất một tháng tiền lương hưu cũng chẳng là gì khi bạn đã lãnh lương trong hơn bốn mươi năm. 1 Swami: một danh xưng trong đạo Hindu dành cho các tu sĩ hoặc bậc thầy tâm linh đã đạt đến trình độ tu tập cao. (Tất cả chú thích trong sách là của người dịch và ban biên tập, trừ phi có ghi chú khác.)
10 - THE BIG QUESTIONS OF LIFE Tuy nhiên, thực tế là khi xảy ra mất mát, chúng ta hiếm khi nghĩ đến bản chất hoặc mức độ của sự mất mát, mà chủ yếu là cảm giác trở thành nạn nhân. Một sự cố bất ngờ có thể khiến ngay cả những người thông minh nhất cũng hoàn toàn mất cảnh giác. Cha tôi phải mất hơn hai tuần mới chấp nhận được sự thật là ông ấy đã bị lừa. Ngược lại, mẹ tôi vẫn bình chân như vại, chẳng mảy may nuối tiếc về khoản tiền đã mất. Hai người họ cùng sống dưới một mái nhà, cùng chịu chung một mất mát nhưng lại phản ứng rất khác nhau. Cuộc đời thật lạ lùng và thú vị biết bao. “Cha từng trải qua rồi”, cha tôi kể lại thời thơ ấu khó khăn của ông ấy, “chẳng có ai ở bên cạnh khi mình khổ sở đâu. Chỉ có ý chí của bản thân và ân sủng của Thượng đế mới giúp ta vượt qua được nghịch cảnh. Không ai khác có thể giúp ta”. Tôi biết tại sao ông ấy có suy nghĩ đó, bởi vì nhiều người tôi gặp cũng cảm thấy cô đơn tột cùng khi suy sụp. Họ thường không hề đơn độc, nhưng ngay cả khi được những người xung quanh tận tình giúp đỡ, cảm giác cô đơn dường như vẫn len lỏi vào trong ta như nước thấm qua những khe nứt – những khe nứt trong nhận thức của ta, trong cách ta tự hiểu mình và trong cách ta nhìn nhận cuộc sống. Vậy nên Đức Phật mới xem chánh kiến (cái nhìn đúng đắn về cuộc sống) là một trong những yếu tố quan trọng nhất của sự tự nhận thức.
SỐNG TRONG CÕI VÔ THƯỜNG - 11 Trong Bhagavad Gita1, Krishna cũng nhiều lần nhắc nhở Arjuna rằng bản chất của vạn vật là vô thường và con người phải can đảm vượt qua những mặt đối lập của cuộc sống: vui - buồn, thành công - thất bại, sống - chết… Hỡi con của Kunti, hạnh phúc và đau khổ chỉ là nhất thời, đến rồi đi như đông và hạ thay mùa. Hỡi người thuộc dòng dõi nhà Bharata, hạnh phúc và đau khổ xuất phát từ cảm nhận của giác quan, và con người phải học cách bình thản chấp nhận chúng. (Bhagavad Gita 2.14) Cha tôi nói với tôi rằng hãy quên mọi thứ đi, vì một ngày nào đó, tất cả những người ta yêu thương hay căm ghét đều sẽ không còn hiện diện trong cuộc sống của ta nữa, hoặc ta sẽ không còn hiện diện trong cuộc sống của họ nữa (hay theo Bhagavad Gita 2.28: “Vạn vật lúc đầu không có hình tướng, sau đó thành hình trong chốc lát rồi khi bị hủy diệt lại trở về không có hình tướng. Vậy có gì đáng than khóc?”). Vậy thì ta còn mải lo nghĩ làm gì? Mất mát trong cuộc sống (và cả việc mất đi cuộc sống này) không phải là chuyện “có xảy ra hay không”, mà là “khi nào thì xảy ra”. Mọi thứ ta gắn bó hay trân quý rồi cũng sẽ đến lúc mất đi. Đó là chuyện tất yếu. 1 Bhagavad Gita (Chí Tôn Ca): một trong những tác phẩm có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất ở Ấn Độ và trên thế giới. Nội dung là cuộc đối thoại giữa Krishna (hiện thân của thần Vishnu, một trong ba vị thần chính của đạo Hindu) và Arjuna (một chiến binh đang hoang mang trước trận chiến), trong đó Krishna giảng giải cho Arjuna về bổn phận, sự vô thường, cái tôi, thiền định và con đường giải thoát.
12 - THE BIG QUESTIONS OF LIFE Tôi đáp lại cha: “Tất nhiên rồi, con đồng ý là không ai có thể hiểu được nỗi khổ của người khác. Đau khổ là một vấn đề cá nhân. Điều đó cũng giống như việc không ai khác cảm thấy no khi ta dùng một bữa ăn thịnh soạn, hoặc không ai khác cảm thấy đói khi ta nhịn một bữa ăn”. Cha tôi gật đầu, thở phào nhẹ nhõm khi tôi – người mà ông ấy xem như đạo sư của mình – đồng tình với cách nhìn của ông ấy. “Tuy vậy”, tôi tiếp lời, “người khác có thể chia sẻ sự mất mát và nỗi đau cùng ta. Ta không thể truyền cảm giác no bụng cho họ, nhưng có thể chia sẻ bữa ăn của mình với họ. Sau đó, việc họ cảm thấy ngon hay dở, no hay đói là tùy ở họ. Đó cũng chính là bản chất của đau khổ: vấn đề không nằm ở chuyện gì đang xảy ra với ta, mà là cách ta nhìn nhận những gì đang xảy ra với mình. Không phải hoàn cảnh thực tế, mà là cách ta diễn giải hoàn cảnh ấy mới quyết định cảm xúc của ta. Hãy thay đổi cách nhìn, rồi cảm xúc sẽ tự thay đổi theo”. Dù khao khát hay quyết tâm đến mức nào, bạn cũng không thể thay đổi cảm xúc của mình chỉ bằng ý chí. Bạn cần phải tìm hiểu xem điều gì đang khơi dậy những cảm xúc ấy trong bạn. Hãy lần về gốc rễ của chúng. Đó có thể là một sự cố, một chuỗi những sự cố, những con người nhất định... Sau đó, hãy tự hỏi bản thân xem bạn có thật sự muốn thay đổi cảm xúc của mình không. Nếu có, hãy bắt đầu bằng việc tâm niệm rằng mọi người và mọi vật sẽ không thay đổi. Mọi thứ đã luôn ở đúng vị trí của chúng trong thế giới này. Hãy nhìn nhận mọi sự bao quát hơn, hướng sự chú ý của mình đến những điều tích cực,
SỐNG TRONG CÕI VÔ THƯỜNG - 13 nhìn vào khía cạnh tươi sáng của vấn đề, từ ái với bản thân và người khác. Dần dần, cách nhìn của bạn sẽ bắt đầu thay đổi. Khi cách nhìn thay đổi, mọi thứ khác sẽ thay đổi theo. Sau đây là một đoạn trích trong tác phẩm Bear Awareness: Questions and Answers on Taming Your Wild Mind (tạm dịch: Luôn tỉnh thức: Hỏi đáp về cách chế ngự tâm trí hỗn loạn) để làm rõ ý tôi hơn: Có lần, Đức Phật chạm trán với Suciloma – nghĩa là “Tóc Kim” – một con quỷ trên đầu không mọc tóc mà mọc đầy kim nhọn. Vì muốn tìm hiểu xem Đức Phật có thật sự giác ngộ hay chưa, Suciloma đã đến ngồi cạnh Đức Phật và chúi cái đầu kim của nó về phía Ngài, nhưng Đức Phật nghiêng người né đi. Con quỷ reo lên: “Aha! Ông cũng không thích bị đau. Vậy là ông chưa giác ngộ rồi. Người thật sự giác ngộ sẽ giữ tâm tĩnh lặng trong mọi hoàn cảnh, không có yêu hay ghét gì cả”. Đức Phật trả lời: “Đừng ngớ ngẩn như vậy. Có những thứ rõ ràng sẽ gây hại cho thân thể ta. Những thứ đó sẽ làm cơ thể ta bị đau và suy yếu”. Đây chỉ là lẽ thường mà thôi. Chúng ta không đạp lên rắn, không lao vào lửa và không để kim nhọn đâm vào người. Chúng ta tránh sang chỗ khác. Đó là lẽ thường chứ không phải sự bám chấp. Đó cũng chính là từ ái với chính mình: giữ cho cơ thể mình khỏe mạnh và an toàn.
14 - THE BIG QUESTIONS OF LIFE Tuy nhiên, bị kinh nghiệm, định kiến và thói quen che mắt, chúng ta thường tự hại mình bằng cách giẫm lên rắn, lao vào lửa và để kim nhọn đâm vào người – những con rắn của sự bám chấp, ngọn lửa của ham muốn và những mũi kim của tính đố kỵ và lòng tham. Chúng cắn, đốt và làm ta tổn thương. Chúng ta gọi đó là đau khổ và tin rằng đó là bản chất của cuộc sống. Tuy vậy, chúng ta lại đang nhầm lẫn giữa “đau đớn” và “đau khổ”. Đau đớn là chuyện không thể tránh khỏi, nhưng đau khổ hay không là do mình. Chúng ta có thể bình tĩnh đón nhận mọi việc hoặc để bản thân bị cuốn trôi theo dòng đời. Hãy nhớ rằng lựa chọn này nằm trong tay chúng ta. Luôn luôn là vậy. Một người đến tiệm bánh pizza và gọi một chiếc bánh pizza lớn làm từ bột mì nguyên cám cùng với một lon Coca-Cola không đường. “Anh muốn tôi cắt bánh thành sáu miếng hay mười miếng?”, chủ tiệm hỏi. “Gì mà những mười miếng!”, người đó nhăn nhó. “Tôi đang giảm cân đó! Cắt thành sáu miếng thôi!” Cuộc sống cũng giống như chiếc bánh pizza đó: nếu bạn chỉ muốn giữ tất cả cho riêng mình thì việc chia nó ra thế nào cũng chẳng quan trọng. Cuộc sống vẫn sẽ là cuộc sống – vấn đề là cách bạn nhìn nhận và trải nghiệm nó, chứ không phải cách bạn phân chia hay kiểm soát nó. Như tôi đã viết trong quyển
SỐNG TRONG CÕI VÔ THƯỜNG - 15 Mind Full to Mindful1: “Đến cuối cùng, chẳng có gì quan trọng cả”. Càng nhận ra điều này sớm thì bạn càng ít lo nghĩ về các xung đột hay thử thách trong cuộc sống. Đau đớn là điều không thể tránh khỏi, nhưng đau khổ là một lựa chọn. Mất mát là chuyện tất yếu, còn đau buồn thì không. Cái chết chắc chắn sẽ đến. Còn cuộc sống… lại không bao giờ chắc chắn. Chính sự bất định, khó đoán và thậm chí là phi lý ấy khiến cuộc đời đáng sống, khiến nó trở thành một phước lành. Bạn có thể nghĩ cuộc đời đáng sợ, nhàm chán và đầy toan tính, hoặc thú vị, tươi đẹp và lôi cuốn – lựa chọn là ở bạn. Đó là bài học vỡ lòng của cuộc sống. Trong trò chơi Scrabble2, bạn không thể quyết định mình sẽ bốc được chữ cái nào, nhưng bạn có thể sử dụng kỹ năng và kiến thức của mình để quyết định xem mình sẽ tạo ra từ gì và đặt từ đó ở đâu trên bàn chơi. Vốn từ vựng càng phong phú, cơ hội ghi điểm của bạn càng lớn. Chơi hết chữ cái trên tay mình càng nhanh, bạn càng có cơ hội bốc được những chữ cái mới tốt hơn và có thêm nhiều lựa chọn hơn. Nếu cứ khư khư giữ lấy những chữ đã bốc hoặc chỉ ngồi than thân trách phận vì không bốc được chữ như ý, bạn sẽ bỏ lỡ cơ hội ghi điểm. Cuộc sống cũng y hệt như vậy. Không ai kiểm soát được những gì mình nhận được trong đời, nhưng chính cách bạn sử dụng những gì mình có để phản ứng, quyết định và tận hưởng 1 Được First News xuất bản với tựa Thiền giữa đời thường. 2 Scrabble: trò chơi ghép chữ phổ biến, trong đó người chơi phải dùng các chữ cái ngẫu nhiên mà mình bốc được để ghép thành các từ tiếng Anh trên một bàn cờ và ghi điểm dựa vào độ dài cũng như độ khó của từ.
16 - THE BIG QUESTIONS OF LIFE mới tạo nên sự khác biệt trong cảm nhận của bạn về mọi thứ – đúng vậy, tất cả mọi thứ. Hãy lấp đầy trái tim bạn bằng lòng từ ái, lấp đầy thời gian của bạn bằng những hành động cao đẹp và lấp đầy tâm trí bạn bằng những suy nghĩ tích cực, rồi đau khổ sẽ dần biến mất khỏi cuộc sống của bạn, như nỗi buồn tan đi trong một trái tim an lạc. Khi ấy, bạn sẽ hiểu rõ được tâm hồn và con người thật của mình. Linh hồn của một con người sẽ tồn tại vĩnh viễn, hiện hữu khắp nơi, bất biến, bất động và bất hoại. (Bhagavad Gita 2.24) Linh hồn bạn không thể bị kim nhọn đâm vào, cũng chẳng thể bị lửa thiêu cháy. Nó không thể bị nước làm mục rữa và cũng không thể bị cái nóng làm khô héo. Vậy còn những con rắn của sự bám chấp thì sao? Chà, những hành giả yoga1 quấn chúng quanh cổ họ suốt mà có sao đâu. Cách nhìn đó chính là con đường dẫn đến bình yên lâu dài. 1 Hành giả yoga (yogi để chỉ người nam và yogini để chỉ người nữ): người thực hành và sống theo triết lý yoga, không chỉ đơn thuần là tập luyện thể chất mà còn kết hợp rèn luyện tâm trí và tinh thần để đạt được sự cân bằng và hòa hợp trong cuộc sống.
Mục lục Về tác giả 5 I - LUÂN HỒI 7 1 - Làm thế nào để thoát khỏi đau khổ? 9 2 - Nghịch cảnh có ích gì cho ta? 17 3 - Tại sao phải thức tỉnh? 23 4 - Có thể buông bỏ quá khứ không? 30 5 - Cuộc sống có thật sự là gian khổ? 36 6 - Chân lý tối thượng của thế giới này là gì? 40 7 - Có thứ gì tồn tại vĩnh hằng không? 46 II - SỰ CÔ ĐƠN 55 8 - Yêu thương người khác có giúp ta trở nên trọn vẹn? 57 9 - Sống theo các giá trị tinh thần có ý nghĩa gì? 65 10 - Tự do đích thực là gì? 71 11 - Làm sao để xin lỗi một cách chân thành? 77 12 - Làm thế nào để sống hòa hợp với người ái kỷ? 81 13 - Bí quyết của hạnh phúc bền lâu là gì? 87 14 - Có phải vạn vật trong vũ trụ đều có sự kết nối với nhau? 93
SỐNG TRONG CÕI VÔ THƯỜNG - 231 15 - Làm sao để thay đổi cuộc đời mình? 100 16 - Có phương thuốc nào chữa được nỗi cô đơn không? 105 17 - Điều gì quan trọng hơn: công việc hay gia đình? 112 III - BẢN NGÃ 121 18 - Làm sao đối phó với những ý nghĩ mất kiểm soát? 123 19 - Làm thế nào để đối diện với sai lầm trong quá khứ? 132 20 - Chúng ta nên làm vừa lòng ai? 138 21 - Làm gì khi người khác đối xử tệ với mình? 147 22 - Tại sao người tốt phải chịu khổ? 153 23 - Có nên mù quáng tin tưởng đạo sư của mình? 161 24 - Làm sao để bớt bận tâm chuyện người khác nghĩ gì về mình? 168 25 - Nên nghe theo con tim hay lý trí? 173 IV - SỰ TỈNH THỨC 179 26 - Thiên đường và địa ngục có thật sự tồn tại không? 181 27 - Giác ngộ có phải là hạnh phúc trong mọi lúc? 187 28 - Làm thế nào để trở nên tích cực? 195 29 - Làm sao để tìm được hạnh phúc? 201 30 - Đức tin có thật sự che chở được cho ta không? 207 31 - Tại sao ta không thể thoát khỏi nỗi buồn? 212 32 - Ai tạo ra và kiểm soát cuộc sống của chúng ta? 218 33 - Ta nghĩ gì vào thời khắc cuối cùng của cuộc đời? 223
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI4NTM1Ng==