ĐỂ MỘT NGƯỜI DAVID BROOKS
NEW YORK TIMES BESTSELLER NHÀ XUẤT BẢN DÂN TRÍ HOW TO KNOW A PERSON ĐỂ MỘT NGƯỜI Nghệ thuật lắng nghe và được lắng nghe sâu sắc DAVID BROOKS TRƯƠNG HẢI ĐĂNG dịch
Phần 1 TÔI HIỂU BẠN
Chương 1 Sức mạnh của sự thấu hiểu Nếu đã từng xem qua một bộ phim cũ mang tên Fiddler on the Roof (tạm dịch: Người chơi vĩ cầm trên mái nhà), bạn sẽ biết các gia đình Do Thái sống tình cảm ra sao. Họ thường âu yếm, ca hát, nhảy múa và cười khóc cùng nhau. Gia đình Do Thái của tôi thì khác. Văn hóa dạy con trong nhà tôi có thể được tóm gọn bằng câu nói “Nghĩ như người Do Thái, hành động như người Anh”. Chúng tôi sống kín đáo và ít khi thể hiện cảm xúc. Tôi không nói mình có một tuổi thơ tồi tệ, hoàn toàn không phải vậy. Gia đình là nơi truyền cảm hứng cho tôi trong suốt thời thơ ấu. Trong các bữa tối ăn mừng lễ Tạ ơn, chúng tôi trò chuyện rôm rả về lịch sử của những đài tưởng niệm thời Victoria và nguồn gốc tiến hóa của chứng không dung nạp lactose (tôi không đùa đâu). Gia đình tôi yêu thương nhau, chỉ là chúng tôi không thể hiện ra ngoài. Vì vậy, có lẽ không có gì ngạc nhiên khi tôi trở nên hơi xa cách với người khác. Lúc tôi bốn tuổi, giáo viên mẫu giáo của tôi hình như đã nói với cha mẹ tôi: “David thường không chơi cùng những đứa trẻ khác. Trong phần lớn thời gian, thằng bé
8 - HOW TO KNOW A PERSON chỉ đứng quan sát các bạn từ xa”. Dù đó là bản chất con người tôi hay do sự nuôi dưỡng của gia đình, thì thái độ cách biệt đã trở thành một phần trong tính cách của tôi. Đến khi học phổ thông, tôi đã trở thành một người hướng nội toàn thời gian. Tôi cảm thấy tràn trề sức sống nhất khi được yên tĩnh một mình và đắm chìm vào công việc viết lách. Năm học lớp mười một, tôi muốn hẹn hò với một cô gái tên là Bernice. Nhưng sau khi tìm hiểu thông tin, tôi phát hiện cô ấy muốn quen một anh chàng khác. Tôi đã bị sốc. Tôi nhớ đã tự nói với bản thân mình: “Cô ta đang nghĩ gì vậy? Mình viết hay hơn anh chàng đó nhiều!”. Có lẽ lúc đó cách tôi nhìn nhận các mối quan hệ xã hội vẫn còn nhiều hạn chế. Sau đó, năm tôi mười tám tuổi, các cán bộ tuyển sinh tại ba trường Đại học Columbia, Wesleyan và Brown nói rằng tôi nên vào Đại học Chicago. Tôi yêu trường đại học cũ của mình và bây giờ nó đã cải thiện rất nhiều so với thời tôi còn theo học, nhưng ngày trước, đó không hẳn là một môi trường khai-mở-cảm-xúc có thể giúp tôi làm tan lớp băng bao phủ trái tim mình. Câu nói tôi thích nhất về Đại học Chicago là “Đây là một ngôi trường Báp-tít, nơi các giáo sư vô thần dạy cho sinh viên Do Thái về Thánh Thomas Aquinas”. Các sinh viên ở đây vẫn mặc áo phông in dòng chữ “Điều này chắc chắn có hiệu quả trên thực tế, nhưng về mặt lý thuyết nó có đúng không?”. Vậy là tôi đã miễn cưỡng bước vào ngôi trường đậm tính học thuật và đề cao lý trí này, nhưng thật bất ngờ là tôi đã hòa nhập được ngay. Nếu bạn gặp tôi sau khi tôi ra trường mười năm, chắc bạn sẽ thấy tôi là một chàng trai dễ chịu, vui vẻ nhưng vẫn còn
ĐỂ MỘT NGƯỜI - 9 đôi chút ngại ngùng, không dễ mở lòng hay chủ động tìm hiểu người khác. Thật ra, tôi là một nghệ sĩ thoát hiểm lão luyện. Khi người khác muốn thổ lộ nỗi lòng với tôi, tôi thường giao tiếp bằng mắt với đôi giày của họ rồi xin phép rời đi vì có một cuộc hẹn quan trọng ở tiệm giặt khô. Tôi biết làm như vậy là không hay, nhưng tôi cứ thấy lúng túng mỗi khi người khác cố kết nối với tôi. Trong thâm tâm, tôi muốn kết nối với họ. Chỉ là tôi không biết thể hiện ra sao. Kìm nén cảm xúc đã trở thành chế độ mặc định của tôi trong thế giới này. Tôi nghĩ điều này bắt nguồn từ những nguyên nhân thông thường như nỗi sợ sự thân mật, cảm giác không thể đối mặt với cảm xúc của mình nếu để chúng tuôn trào, nỗi sợ bị tổn thương và sự yếu kém trong kỹ năng giao tiếp xã hội. Có một chuyện nghe có vẻ nhỏ nhặt và ngu ngốc, nhưng nó là biểu hiện rõ ràng cho cách sống kìm nén cảm xúc của tôi. Tôi là một người hâm mộ bóng chày cuồng nhiệt, và mặc dù đã đi xem hàng trăm trận đấu, tôi chưa bao giờ bắt được quả bóng lỗi nào. Một ngày nọ, khoảng mười lăm năm trước, tôi đang xem một trận đấu ở Thành phố Baltimore thì gậy của một cầu thủ đánh bóng gãy lìa, toàn bộ cây gậy ngoại trừ phần núm gậy bay như chong chóng qua khu băng ghế cầu thủ và rơi xuống chân tôi. Tôi cúi xuống nhặt cây gậy lên. Bắt được gậy đánh bóng trong một trận đấu tuyệt hơn cả ngàn lần so với bắt được một quả bóng! Lẽ ra tôi phải nhảy cẫng lên, vẫy chiếc gậy quý giá của mình trên không trung, đập tay với những người xung quanh và tận hưởng khoảnh khắc ngắn ngủi được xuất hiện trên màn hình lớn của sân vận động. Vậy mà tôi chỉ đặt cây gậy dưới chân và ngồi im, mặt không biến sắc, trong khi
10 - HOW TO KNOW A PERSON mọi người đổ dồn ánh mắt về phía tôi. Giờ đây khi nhìn lại, tôi chỉ muốn hét vào mặt mình lúc đó: “Thể hiện chút niềm vui đi!”, nhưng tiếc là khả năng bộc lộ cảm xúc bột phát của tôi chỉ ngang ngửa một cái bắp cải. Tuy nhiên, cuộc sống luôn có cách khiến con người ta thay đổi. Đầu tiên, việc trở thành một người cha chắc chắn là một sự thay đổi lớn về mặt cảm xúc. Ngoài ra, tôi còn phải chịu đựng những cú sốc mà bất kỳ người trưởng thành nào cũng từng gặp phải: những mối quan hệ tan vỡ, sự kém cỏi của chính quyền và tình trạng yếu đuối của tuổi già. Tuy vậy, những bất lợi do tuổi tác hóa ra lại tốt cho tôi, nó giúp tôi khám phá ra những phần sâu sắc hơn bị kìm nén bên trong mình. Có một sự việc nhỏ khác đánh dấu sự khởi đầu cho hành trình không ngừng nghỉ của tôi trên con đường trở thành một con người trọn vẹn. Là một bình luận viên và chuyên gia trong lĩnh vực của mình, thỉnh thoảng tôi được mời tham gia các buổi hội thảo. Thường thì những lời mời đó là từ các tổ chức nghiên cứu chính sách ở Washington, và không khí trong những cuộc gặp này giống hệt như những gì bạn tưởng tượng khi nhắc đến một cuộc thảo luận về chính sách tài khóa. (Như nhà báo Meg Greenfield từng nhận xét, Washington không phải là nơi có những đứa trẻ nghịch ngợm mà là nơi có những đứa trẻ mách lẻo cho người lớn về lũ nhóc nghịch ngợm kia.) Nhưng lần đó, tôi được mời tham gia một buổi tọa đàm tại Nhà hát Công cộng ở New York, nơi sau này cho ra mắt vở nhạc kịch Hamilton (tạm dịch: Cuộc đời Hamilton). Tôi nghĩ chúng tôi sẽ nói về vai trò của nghệ thuật trong đời sống xã hội. Cùng tham gia với tôi là nữ diễn viên Anne Hathaway, một chú hề
ĐỂ MỘT NGƯỜI - 11 vui nhộn và uyên bác tên Bill Irwin và vài người khác nữa. Ở hội thảo này, các chuẩn mực khô khan của các nhóm nghiên cứu ở thủ đô Washington hoàn toàn biến mất. Trong hậu trường, trước khi bắt đầu cuộc thảo luận, tất cả chúng tôi đều cổ vũ và động viên tinh thần cho nhau. Chúng tôi ôm nhau một cái thật chặt và bước ra sân khấu như những người đồng chí cùng vào sinh ra tử đang hướng tới một mục tiêu chung. Hathaway đã hát một bài hát cảm động. Trên sân khấu còn chuẩn bị sẵn khăn giấy phòng trường hợp có người không kìm được nước mắt. Những khách mời khác bắt đầu bộc lộ cảm xúc. Họ nói về những khoảnh khắc kỳ diệu khi một tác phẩm nghệ thuật hoặc một vở kịch khiến họ ấn tượng sâu sắc, đưa họ thoát khỏi thực tại hay thay đổi con người họ. Ngay cả tôi cũng bắt đầu bộc lộ cảm xúc! Nếu người hùng của tôi là Samuel Johnson mà thấy cảnh này, có lẽ ông sẽ mô tả nó giống như cảm giác khi đang xem một con hải mã cố gắng học cách trượt băng – phần thể hiện không tốt, nhưng bạn vẫn ấn tượng vì những gì mình được chứng kiến. Sau buổi chia sẻ, cả nhóm chúng tôi lại ôm nhau ăn mừng. Tôi đã nghĩ: “Thật tuyệt vời! Mình phải ở cạnh những người trong ngành sân khấu nhiều hơn!”. Tôi thề sẽ thay đổi cuộc sống của mình. Đúng vậy, cuộc đời tôi đã thay đổi sau một buổi hội thảo. Thật ra thì thay đổi diễn ra từng chút một chứ không phải ngay sau một buổi hội thảo. Nhưng qua nhiều năm, tôi nhận ra việc sống tách biệt thực chất là trốn tránh cuộc sống, là cắt đứt liên kết không chỉ với người khác mà còn với chính mình. Vì vậy, tôi bắt đầu hành trình tìm hiểu người khác và bản thân mình.
12 - HOW TO KNOW A PERSON Tất nhiên, những người cầm bút như chúng tôi thích thể hiện bản thân trước công chúng (đùa thôi), nên tôi đã viết sách về cảm xúc, phẩm chất đạo đức và sự phát triển tâm hồn. Hình như cũng có hiệu quả. Qua nhiều năm, tôi đã thay đổi cuộc sống của mình. Tôi mở lòng hơn và bộc lộ cảm xúc nhiều hơn. Tôi cố trở thành kiểu người mà người ta sẽ tìm đến để tâm sự – về chuyện họ ly hôn, về nỗi đau khi họ mất đi người bạn đời hoặc nỗi lo về con cái. Dần dần, bên trong tôi cũng bắt đầu thay đổi. Tôi có những trải nghiệm mới lạ kiểu “Những cảm giác râm ran trong lồng ngực mình là gì đây? Ồ, là cảm xúc!”. Một ngày nọ, khi đang nhảy tại một buổi hòa nhạc, tôi thấy “Cảm xúc thật tuyệt!”. Một hôm khác, khi đang buồn vì vợ đi công tác, tôi lại thấy “Cảm xúc thật tệ!”. Mục tiêu sống của tôi cũng thay đổi. Khi còn trẻ, tôi muốn trở thành người hiểu biết, nhưng khi nhiều tuổi hơn, tôi muốn trở thành người khôn ngoan. Những người khôn ngoan không chỉ biết nhiều thông tin, họ còn có sự thấu hiểu đầy trắc ẩn dành cho người khác. Họ hiểu về cuộc sống. Tôi không có tài năng gì đặc biệt, nhưng tôi có tinh thần cầu tiến. Tôi có khả năng đối diện với những thiếu sót của mình, sau đó cố gắng thúc đẩy bản thân trở thành một con người hoàn thiện hơn. Qua nhiều năm, tôi đã có chút thành quả. Chờ chút, tôi có thể chứng minh điều này với bạn! Tôi đã may mắn được xuất hiện hai lần trên chương trình Super Soul Sunday (tạm dịch: Chủ nhật cho tâm hồn) của Oprah, một lần vào năm 2015 và một lần vào năm 2019. Sau khi ghi hình xong cuộc phỏng vấn thứ hai, Oprah đã đến gặp tôi và nói: “Tôi hiếm khi thấy ai thay đổi nhiều như vậy. Trước đây anh xa cách
ĐỂ MỘT NGƯỜI - 13 hơn nhiều”. Đó là một khoảnh khắc đáng tự hào đối với tôi. Ý tôi là, nếu là Oprah nói thì không thể sai được. Tôi đã học được một bài học sâu sắc trên đường đời, đó là sự chân thành là điều kiện tiên quyết để trở thành một con người trọn vẹn, tử tế và khôn ngoan. Nhưng chỉ có chân thành thôi thì chưa đủ. Chúng ta còn phải có các kỹ năng xã hội. Chúng ta thường hay nói về tầm quan trọng của “các mối quan hệ”, “cộng đồng”, “tình bạn” và “kết nối xã hội”, nhưng những từ ngữ này quá trừu tượng. Trên thực tế, để xây dựng tình bạn hoặc tạo ra một cộng đồng, bạn phải thực hiện tốt một loạt các hành động xã hội nhỏ và cụ thể, chẳng hạn như: giải quyết bất đồng mà không làm hỏng mối quan hệ; bộc lộ những điểm dễ tổn thương của bản thân ở tốc độ phù hợp; biết lắng nghe; biết cách lịch sự kết thúc cuộc trò chuyện; biết cách xin lỗi và tha thứ; biết cách từ chối mà không làm người khác tổn thương; biết cách an ủi người đang đau khổ; biết cách tổ chức một buổi tụ họp mà không để ai cảm thấy bị bỏ quên và biết cách nhìn nhận sự việc từ góc nhìn của người khác. Những điều tôi vừa liệt kê là một số kỹ năng quan trọng mà con người cần có, vậy mà những kỹ năng này lại không được dạy ở trường. Có những lúc tôi thấy có vẻ như chúng ta cố tình xây dựng một xã hội với quá ít hướng dẫn cho những con người sống trong đó về cách thực hiện các hoạt động quan trọng nhất của cuộc sống. Kết quả là rất nhiều người trong chúng ta phải chịu cảnh cô đơn và thiếu thốn những tình bạn sâu sắc. Không phải là chúng ta không muốn có những mối quan hệ hay tình bạn tốt đẹp. Vượt lên trên hầu hết các nhu cầu khác, con người luôn mong muốn được người khác
14 - HOW TO KNOW A PERSON tôn trọng và chấp nhận một cách chân thành. Vấn đề là chúng ta thiếu kiến thức thực tiễn nên không biết cách dành cho nhau sự quan tâm tử tế mà mỗi người chúng ta đều luôn khao khát. Tôi không chắc xã hội phương Tây có từng giỏi trong việc dạy những kỹ năng xã hội này hay không, nhưng đặc biệt là trong vài thập niên qua, việc truyền đạt kiến thức đạo đức đã không được chú trọng. Trường học và các tổ chức khác của chúng ta ngày càng tập trung vào các kỹ năng để phát triển sự nghiệp thay vì các kỹ năng đối nhân xử thế. Khoa học nhân văn, ngành dạy chúng ta về những gì diễn ra trong tâm trí của người khác, đã bị đẩy ra ngoài lề. Ngoài ra, việc dành thời gian “sống” trên mạng xã hội không thật sự giúp chúng ta học được những kỹ năng giao tiếp cần thiết. Trên mạng xã hội, nhiều khả năng bạn sẽ bị ảo tưởng rằng mình có thể thực hiện các tương tác xã hội mà không cần đến những hành động giao tiếp, trong khi chính những hành động giao tiếp thật sự mới là yếu tố xây dựng nên tình cảm, lòng tin và sự quan tâm. Trên mạng xã hội, cảm giác kích thích thay thế sự thân tình. Ở đó, thấu hiểu thật hiếm hoi còn phán xét thì đầy rẫy. Trong thời đại con người dần tha hóa như hiện nay, tôi đã trở nên ám ảnh với các kỹ năng xã hội: làm sao để đối xử tốt hơn với mọi người bằng sự quan tâm, và làm thế nào để hiểu rõ hơn những người ở ngay xung quanh chúng ta. Tôi tin rằng chất lượng cuộc sống của chúng ta và sự lành mạnh của xã hội phụ thuộc phần lớn vào cách chúng ta đối xử với nhau qua những tương tác nhỏ nhặt hằng ngày. Có thể nói, tất cả các kỹ năng tương tác xã hội khác nhau đều dựa trên một kỹ năng nền tảng, đó là khả năng hiểu được
ĐỂ MỘT NGƯỜI - 15 những gì người khác đang trải qua. Bất kỳ cá nhân, gia đình, trường học, tổ chức cộng đồng hay xã hội lành mạnh nào cũng đều sở hữu một kỹ năng cốt lõi, đó là khả năng nhìn nhận người khác một cách sâu sắc và khiến họ cảm thấy được nhìn nhận; hay nói cách khác, đó là khả năng hiểu đúng về người khác, để họ cảm thấy được xem trọng, được lắng nghe và được thấu hiểu. Chính kỹ năng nền tảng đó là cốt lõi của việc trở thành người tốt, là món quà tuyệt vời nhất mà bạn có thể dành tặng cho người khác và cho chính mình. ❈ Con người cần sự công nhận cũng như cần thức ăn và nước uống. Không có hình phạt nào tàn nhẫn hơn việc phớt lờ người khác, khiến họ trở nên kém quan trọng hoặc vô hình. George Bernard Shaw đã viết: “Tội ác khủng khiếp nhất chúng ta có thể gây ra cho đồng loại của mình không phải là ghét họ, mà là thờ ơ với họ. Thờ ơ là bản chất của sự vô nhân đạo”. Phớt lờ ai đó cũng giống như là nói với họ: “Các người không quan trọng. Sự tồn tại của các người là vô nghĩa”. Ngược lại, ít có điều gì khiến chúng ta thỏa mãn như cảm giác được nhìn nhận và được thấu hiểu. Tôi thường yêu cầu người ta kể cho tôi nghe về những lần họ cảm thấy được công nhận, và khi kể cho tôi nghe về những khoảnh khắc đó trong cuộc đời họ, mắt họ sáng lên. Họ kể về lúc có người nhận ra một tài năng nào đó ở họ mà ngay cả chính họ cũng không biết là mình có. Họ kể về thời điểm khi họ mệt mỏi đến kiệt sức, thì có một người xuất hiện, người đó biết chính xác họ
16 - HOW TO KNOW A PERSON cần gì và làm chính xác những gì cần thiết để giảm bớt gánh nặng cho họ. Trong bốn năm qua, tôi đã quyết tâm học các kỹ năng giúp nhìn nhận và thấu hiểu người khác, khiến họ cảm thấy bản thân có giá trị, được tôn trọng và có cảm giác an toàn. Thứ nhất, tôi muốn thông thạo những kỹ năng này vì những lý do thực tế. Bạn không thể đưa ra những quyết định quan trọng trong cuộc sống một cách sáng suốt nếu bạn không hiểu người khác. Nếu bạn sắp kết hôn, bạn cần biết không chỉ về ngoại hình, sở thích và triển vọng nghề nghiệp của người bạn đời tương lai mà còn cả việc những nỗi đau thời thơ ấu của họ biểu hiện như thế nào khi họ trưởng thành, liệu những khát khao sâu kín nhất của họ có phù hợp với bạn hay không. Nếu bạn sắp tuyển nhân viên, bạn phải có khả năng nhìn thấy không chỉ những phẩm chất được liệt kê trong hồ sơ của ứng viên mà còn cả phần nhận thức chủ quan làm nên con người họ – những phần khiến con người ta nỗ lực vươn lên, thoải mái chấp nhận sự bất định, bình tĩnh trong khủng hoảng hay hào phóng với đồng nghiệp. Nếu bạn định giữ chân ai đó ở lại công ty, bạn phải biết cách khiến họ cảm thấy được trân trọng. Trong một nghiên cứu được thực hiện vào năm 2021, McKinsey đã hỏi các nhà quản lý về lý do nhân viên của họ nghỉ việc. Hầu hết các nhà quản lý đều tin rằng nhân viên nhảy việc để được trả lương cao hơn. Nhưng khi các nhà nghiên cứu của McKinsey hỏi chính những nhân viên tại sao họ ra đi, những lý do được đề cập nhiều nhất đều có liên quan đến các mối quan hệ ở chỗ làm. Họ không cảm nhận được sự công nhận và xem trọng từ cấp trên hay công ty. Họ cảm thấy như người vô hình.
Mục lục Phần 1 - TÔI HIỂU BẠN 5 Chương 1: Sức mạnh của sự thấu hiểu 7 Chương 2: Đừng trở thành người vô tâm 27 Chương 3: Soi sáng 39 Chương 4: Đồng hành 57 Chương 5: Bản chất con người 73 Chương 6: Trò chuyện chân thành 93 Chương 7: Đặt câu hỏi phù hợp 107 Phần 2 - TÔI HIỂU NHỮNG KHÓ KHĂN CỦA BẠN 123 Chương 8: Đại dịch vô cảm 125 Chương 9: Những cuộc trò chuyện khó khăn 139 Chương 10: Làm thế nào để giúp một người đang tuyệt vọng? 159 Chương 11: Nghệ thuật đồng cảm 175 Chương 12: Đau khổ mà bạn từng trải định hình bạn như thế nào? 209 Phần 3 - TÔI HIỂU NHỮNG ĐIỂM MẠNH CỦA BẠN 225 Chương 13: Đặc điểm tính cách 227 Chương 14: Nhiệm vụ cuộc đời 247 Chương 15: Câu chuyện cuộc đời 275 Chương 16: Sự hiện diện của tổ tiên trong cuộc đời chúng ta 297 Chương 17: Làm thế nào để trở thành người thông thái 321 Lời cảm ơn 355
RkJQdWJsaXNoZXIy MjI4NTM1Ng==